مقدس اردبيل گناهى بزرگ است » « 1 » اين طرز استدلال ظاهرا منطقى و درست مينمايد ولى بايد گفت كه واقعيت غير از اينست زيرا كه آب و هواى اردبيل و زمين آن نه در گذشته و نه در حال براى پرورش انگور مساعد نبوده و نيست و عدم ايجاد تاكستان در اردبيل به اين علت است و علت ديگرى ندارد . در كتاب « اردبيل در گذرگاه تاريخ » از اين قبيل اشتباهات فراوان ديده مىشود « 2 » . مؤلف تاريخ بناى اين شهر را در عهد فيروز ساسانى ذكر مىكند و نتيجه ميگيرد كه در حال حاضر 1470 ساله مىباشد . « 3 » ص ( 23 ) بايد گفت كه تاريخ بناى شهر اردبيل خيلى قديمىتر از زمان فيروز ساسانى است زيرا نام شهر اردبيل قبل از سلطنت فيروز در نوشته‌هاى دو مورخ ارمنى بنام « موسى خوان » و لوند آمده است . بنابر نوشتهء موسى خورن اردبيل در قرن چهارم ميلادى كرسى آذربايجان بود و طبق روايت لوند ( Levend ) در همين قرن طوايف شمال بنام « هون » ها از راه در بندوارس گذشته بسوى ايران هجوم آورده و اردبيل را ويران ساختند . « 4 » علاوه بر اين در سال 425 ميلادى يعنى 34 سال قبل از آغاز سلطنت فيروز بهرام پنجم ملقب به بهرام گور براى مقابله با حملهء هياتله از راه اردبيل بآمل مازندران و گرگان رفته و در خراسان بدشمن شبيخون زده و خاقان هياتله را كشته است . « 5 »

--> ( 1 ) - سفرنامهء تاورنيه . ترجمهء ابو تراب نورى . 1331 . صفحهء 124 . ( 2 ) - توضيحى از طرف مؤلف : نويسندهء نقد توجه نكرده است كه سرفصل گفتار چهارم « اردبيل از نظر مورخان داخلى و جهانگردان خارجى » است و نظر مؤلف آن بوده است كه خوانندگان كتاب را با آنچه قدما دربارهء اين شهر عنوان كرده‌اند آشنا سازد ، با اين توضيح اين خود اشتباهى از طرف نقدنويس محترم است كه آن مطالب را از خود كتاب بداند و بىپروا بنويسد كه « در كتاب . . . از اينقبيل اشتباهات فراوان ديده مىشود » . ( 3 ) - توضيح از طرف مؤلف كتاب : نويسندهء محترم نقد شايد غفلت كرده است كه در اينباره بمندرجات صفحات 11 تا 24 كتاب مورد نقد مراجعه فرمايد . ( 4 ) - توضيح از طرف مؤلف : اين مطالب از صفحات 11 و 12 خود كتاب مورد نقد اقتباس شده با اين تحريف كه در نوشتهء موسى خورن باينكه اردبيل كرسى آذربايجان بوده است اشاره نشده بلكه بطوريكه ما نوشته‌ايم ، ماركوارت آلمانى در ضمن سخنرانى خود اين مطلب را عنوان كرده است . ( 5 ) - ايران در عهد باستان . گوتشميد . صفحهء 418 .